Bir kardeşimiz ofisime gelerek, ismini veremediğim bir işyerinde imalat sektöründe çalıştığını, çalışma saatlerinin fazla olduğunu ve kendilerine o fazla çalışmanın karşılığında mesai ücreti verilmediğini, fazla çalışma ücreti ( mesai ücreti ) yetkiliden istendiğinde biz bunları düşünüyoruz siz merak etmeyin fazla çalıştığınız saatleri biz size toplayıp izin olarak kullandıracağız dediğini anlattı. Akabinde de abi şikayet etsek hakkımız nedir ?

Doğru olan nedir ? diye de sordu.

Güzel kardeşim şikayet etme hakkın her zaman mevcut, ama bir şey sormak istiyorum dedim.

‘’ İş sözleşmesi imzaladın mı, var mı kardeşim ? diye sordum. Hani iş sözleşmesinde denkleştirme çalışması yazılıp yazılmadığını sormak istedim ama kardeşimiz bir iş sözleşmesini imzalayıp, imzalamadığını bile maalesef hatırlayamadı. Hatırlamıyorum diye cevap verdi.

Anladım ki, onca yıllık tecrübe ile büyük bir ihtimalle kardeşimiz iş arıyor, işyeri de işyerine montajcı eleman. Garibim iş buldum diye sevinirken iş sözleşmesi aklına bile gelmemiştir. Sgk, yemek birde asgari ücretin bir tık üstünde maaş oldu mu teferruat aranmıyor. Birkaç yıl sonra genelde bu konular başa gelince merak ediliyor.

Kardeşimizle çay eşliğinde sohbet ederek iş kanunlarının ne olduğundan biraz bahsettim. Anlatırken de ben bunu niye yazmıyorum sorusunu kendime sordum ve işte yazıyı aşağıya iliştirdim.

4857 sayılı İş Kanunu, işçinin korunması ilkesi gereği çalışma sürelerini emredici hükümlerle düzenlemiştir. Kanun’da çalışma süresi, "işçinin çalıştırıldığı işte geçirdiği süre" olarak tanımlanmaktadır. Türk İş Mevzuatında asıl olan haftalık çalışma esasıdır.

Genel kural olarak haftalık çalışma süresi en çok 45 saattir. Aksi bir sözleşme yapılmadığı sürece bu süre, haftanın çalışılan günlerine eşit olarak bölünür. Ancak günümüzün ekonomik ve teknolojik koşulları, "esneklik" ihtiyacını doğurmuş; bu da "denkleştirme" ve "yoğunlaştırılmış iş haftası" gibi kavramların hukukumuza girmesini sağlamıştır.

İş Kanunu, işçinin fiziksel ve ruhsal sağlığını korumak adına günlük ve gece çalışmalarına kesin sınırlar getirmiştir:

Günlük Çalışma Sınırı: Haftalık süre nasıl dağıtılırsa dağıtılsın, bir işçinin günlük çalışma süresi 11 saati asla aşamaz. Bu süre emredicidir.

Gece Çalışma Sınırı: Gece çalışmaları kural olarak günde 7,5 saati geçemez. Ancak turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmetlerinde işçinin yazılı onayı ile bu süre aşılabilir. Bu sektörler dışındaki tüm işlerde, gece 7,5 saati aşan her çalışma, haftalık 45 saat dolmasa dahi "fazla çalışma" sayılır.

Kanun, çalışma süresinin aşılması durumunu iki başlıkta inceler:

Fazla Çalışma: Kanun’da belirtilen koşullar çerçevesinde haftalık 45 saati aşan çalışmalardır.

Fazla Sürelerle Çalışma: İş sözleşmesi ile haftalık çalışma süresinin 45 saatin altında (örneğin 40 saat) belirlendiği durumlarda, bu süreyi aşan ancak 45 saate kadar olan çalışmalardır.

Yıllık Sınır: Bir işçiye yaptırılacak fazla çalışma süresi yılda 270 saati geçemez. Bu sınır işyerine değil, doğrudan işçinin şahsına ilişkindir.

Her işte ve her işçiye fazla çalışma yaptırılamaz. Kanun koyucu bu konuda hassas kısıtlamalar getirmiştir:

Yasaklı İşler: Sağlık kuralları gereği kısa süreli çalışılması gereken işlerde, maden ocakları gibi yer altı/su altı işlerinde ve (bazı istisnalar hariç) gece işlerinde fazla çalışma yapılamaz.

Yasaklı İşçiler: 18 yaşını doldurmamış çocuklar, gebe veya yeni doğum yapmış/emziren kadınlar, sağlık durumu elvermeyenler (doktor raporu ile) ve kısmi süreli (part-time) çalışan işçilere fazla çalışma yaptırılamaz.

Denkleştirme, yoğun iş dönemlerinde işçinin daha fazla, durgun dönemlerde ise daha az çalıştırılarak haftalık ortalama sürenin korunmasıdır.

Uygulama Şartları: Denkleştirme yapılabilmesi için tarafların (işçi ve işveren) mutlaka anlaşması gerekir. İşveren bu kararı tek taraflı alamaz.

Süreler: Denkleştirme süresi kural olarak 2 aydır. Toplu iş sözleşmeleri ile bu süre 4 aya kadar çıkarılabilir.

Mekanizma: "Yoğunlaştırılmış iş haftası" uygulanan haftalarda işçi haftada 45 saatten fazla çalışsa bile, denkleştirme dönemi içindeki haftalık ortalama süre 45 saati aşmıyorsa, bu çalışmalar fazla mesai sayılmaz ve zamlı ücret ödenmez.

Günlük Limit: Denkleştirme döneminde dahi günlük çalışma süresi 11 saati geçemez.

Normal sınırların dışına çıkılabilecek iki özel durum tanımlanmıştır:

Zorunlu Nedenler: Arıza, makinelerin acil onarımı veya zorlayıcı sebeplerle işyerinin normal işleyişini sağlamak adına çalışma süresi artırılabilir. Bu durumda işçiye uygun dinlenme süresi verilmesi şarttır.

Olağanüstü Haller: Seferberlik veya yurt savunması gerektiren durumlarda, Bakanlar Kurulu kararıyla çalışma süreleri işçinin en üst çalışma gücüne kadar çıkarılabilir.

Bazı çalışma türleri, doğası gereği denkleştirme sistemine dahil edilemez:

Günlük 11 saati aşan her türlü çalışma.

Maden ve tünel inşaatı gibi yer altı işlerindeki günlük 7,5 saati aşan süreler.

Gece çalışmalarında 7,5 saati aşan kısımlar (özel sektör istisnaları hariç).

Sağlık riski nedeniyle günlük çalışma sınırı getirilmiş işler.

Aynı zamanda iş sözleşmelerinde denkleştirme çalışması yaptırılacağına dair açık yazılı madde olması gerekmektedir.

Hayırlı günler dilerim.